Abimukira: Amasezerano hagati ya Uganda na USA yashyizwe ku karubanda

KAMPALA — Leta Zunze Ubumwe za Amerika yashyize ahagaragara inyandiko yuzuye y’amasezerano y’ubufatanye ku bijyanye n’abimukira yagiranye na Uganda, asobanura neza ibisabwa kugira ngo abasaba ubuhungiro baba baranzwe muri Amerika ariko batashobora gusubizwa iwabo bashobore koherezwa muri iki gihugu cyo mu Burasirazuba bwa Afurika.

Aya masezerano yasinyiwe i Kampala ku ya 29 Nyakanga, ashyirwa mu gitabo cya Leta ya Amerika (US Federal Register) ku wa Gatatu, yahawe izina ryuzuye rigira riti:
“Amasezerano hagati ya Leta Zunze Ubumwe za Amerika na Leta ya Repubulika ya Uganda ku Bufatanye mu Igenzura ry’Ubusabe bw’Uburinzi.”

Aha Amerika uburenganzira bwo gusaba kohereza mu kindi gihugu abantu batari abenegihugu ba Amerika banze guhabwa ubuhungiro ariko badashobora gusubizwa mu gihugu cyabo bitewe n’impamvu z’umutekano.

Uganda ifite “uburenganzira busesuye” bwo kwemera cyangwa kwanga izo mpapuro.

Ibisobanuro by’Amasezerano

Aya masezerano agizwe n’ingingo 5 zishyiraho uburyo bw’amategeko, uburenganzira bwa muntu n’imikorere:

• Ingingo ya 1 iha Leta ya Amerika ubushobozi bwo gusaba kohereza abantu, naho Uganda ihabwa uburenganzira bwo kugenzura buri rubanza ukwarwo mbere yo kwemeza niba abantu bazakirwa cyangwa batakirwa.
• Ingingo ya 2 isaba impande zombi kubahiriza amasezerano mpuzamahanga, harimo Amasezerano y’Abahungiye 1951, Protokole ya 1967, n’Amasezerano ya Loni arwanya iyicarubozo. Uganda igomba gusuzuma ubusabe bw’ubuhungiro, uburinzi cyangwa ubuhunzi by’igihe gito hakurikijwe amategeko yayo.
• Ingingo ya 3 isaba Uganda kudasubiza umuntu woherejwe mbere y’uko dosiye ye irangira. Isaba ko hashyirwaho uburyo bw’igihugu bwo gusuzuma uko umuntu ahagaze no kubuza ko abana batarimo ababarera boherezwa.
• Ingingo ya 4 isaba guverinoma zombi gushyiraho uburyo bwo gukorana no gukemura amakimbirane biciye mu nzira za dipolomasi.
• Ingingo ya 5 ivuga ko amasezerano yatangiye gukurikizwa kuva asinywe, ariko ko ashobora guhagarikwa cyangwa guhagarikwa by’agateganyo n’impande zombi mu nyandiko. Igaragaza kandi ko ishyirwa mu bikorwa ryayo rishingira ku bushobozi bw’amafaranga n’ubumenyi bwa tekiniki.

Ibyatangajwe na Uganda

Ministeri y’Ububanyi n’Amahanga ya Uganda iherutse gutangaza ko aya masezerano ari ay’agateganyo kandi yashingirwa ku bintu bimwe na bimwe. Umunyamabanga Uhoraho, Vincent Bagiire Waiswa, yavuze ko Uganda itazakira buri wese Amerika ishaka kohereza.

Yagize ati “Aya ni amasezerano y’agateganyo afite ibisabwa, birimo ko abantu bafite ibyaha cyangwa abana batagira ababarera batemerewe kwakirwa.”

Yongeyeho ko Uganda ihitamo kwakira abantu baturuka mu bihugu by’Afurika.

Iyi nyandiko yashyizwe ahagaragara ishimangira amakuru yari amaze igihe avugwa ariko adasobanutse, ndetse n’ibitekerezo bya politiki bitandukanye kuri iyo ngingo.

Uganda isanzwe yakira impunzi zisaga milioni 1.5, cyane cyane izituruka muri Sudani y’Epfo no muri Repubulika Iharanira Demokarasi ya Kongo, bikayiha umwanya mu bihugu bifite umubare munini w’impunzi ku isi.

Aya masezerano yongereye impungenge ku bushobozi bwa Uganda bwo kwakira abandi bantu bashya.

Diplomasi

Amasezerano yasinywe n’Ambasaderi wa Amerika muri Uganda William W. Popp hamwe n’umuyobozi uhagarariye Uganda ku ya 29 Nyakanga.

Ibi byabaye mu gihe Uganda iri gushaka gusubiza ku murongo umubano wayo na Amerika, cyane cyane nyuma yo guhagarikwa mu masezerano ya AGOA (African Growth and Opportunity Act) mu 2023 ubwo Perezida Joe Biden yayamburaga icyo gihugu uburenganzira.

Guverinoma ya Trump nyuma yaho yagiye igerageza gusubukura ubwo bufatanye, aho ibiganiro biherutse hagati ya Perezida Museveni na Umunyamabanga wa Leta muri Amerika Marco Rubio byibanze ku bijyanye n’abimukira n’ubucuruzi.

Abatavuga rumwe n’aya masezerano bavuga ko ashobora gutwara Uganda umutwaro w’abantu bafite ibibazo bitayireba, mu gihe abashyigikiye ayo masezerano bavuga ko byongera umubano w’ubufatanye hagati ya Uganda na Amerika ndetse bikayigaragaza nk’igihugu kigira uruhare mu kugarura umutekano mu karere.

Kuva amasezerano yasohowe mu buryo bweruye, biratanga amahirwe yo kuyasesengura imbere mu gihugu, mu nteko ishinga amategeko, no gukurikiranwa n’imiryango yita ku mpunzi.